Het klimaat verandert sneller dan ooit tevoren in de geschiedenis van de mens. Wie de zomers van de afgelopen jaren heeft meegemaakt, weet dat het voelt alsof er iets fundamenteel is verschoven. Hittegolven duren langer, regenbuien worden heftiger en winters worden milder. Dit zijn geen toevallige weersomstandigheden meer. Het zijn signalen van een groter patroon dat wetenschappers al decennialang in kaart brengen. In Nederland merken we dit heel direct. Het land ligt laag, grenst aan zee en is gevoelig voor extreme weersituaties. Dat maakt het extra belangrijk om te begrijpen wat er precies gaande is en waarom.
Wat het verschil is tussen weer en klimaat
Veel mensen gebruiken de begrippen weer en klimaat door elkaar, maar ze betekenen iets anders. Weer is wat je vandaag ziet als je naar buiten kijkt: regen, zon, wind of bewolking. De weersgesteldheid verandert van dag tot dag en is moeilijk ver van tevoren te voorspellen. Het klimaat gaat over een veel langere periode. Het beschrijft het gemiddelde van alle weersomstandigheden over minimaal dertig jaar op een bepaalde plek. Nederland heeft een gematigd zeeklimaat. Dat betekent dat het er relatief zacht is, met niet te koude winters en niet te hete zomers. De nabijheid van de Noordzee speelt daarin een grote rol, want de zee houdt de temperaturen stabiel. Door de opwarming van de aarde verschuift dit beeld langzaam. Gemiddelde temperaturen stijgen, neerslag valt vaker in korte, hevige buien en droogteperiodes worden langer.
De oorzaken van de opwarming van de aarde
De aarde warmt op doordat de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer toeneemt. Koolstofdioxide, methaan en lachgas zijn de bekendste voorbeelden. Deze gassen ontstaan bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen, maar ook door landbouw en ontbossing. Ze vormen als het ware een deken om de aarde heen, waardoor warmte minder makkelijk kan ontsnappen naar de ruimte. Dit noemen wetenschappers het broeikaseffect. Een deel van dat effect is van nature aanwezig en zorgt ervoor dat de aarde leefbaar is. Zonder enig broeikaseffect zou de gemiddelde temperatuur op aarde rond de min 18 graden liggen. Het probleem is dat menselijke activiteit dit effect sterk heeft versterkt. Sinds de industriële revolutie in de negentiende eeuw is de gemiddelde temperatuur op aarde al met ruim 1,1 graad Celsius gestegen. Dat klinkt weinig, maar de gevolgen zijn enorm.
Wat de gevolgen zijn voor Nederland en de wereld
De zeespiegel stijgt wereldwijd als gevolg van het smelten van ijskappen en gletsjers en door de uitzetting van warm water. Voor een land als Nederland, waarvan een groot deel onder zeeniveau ligt, is dit een serieuze uitdaging. Dijken en waterkeringen moeten steeds vaker worden versterkt en verhoogd. Tegelijk neemt de kans op overstromingen in rivieren toe door hevige regenval in andere delen van Europa. Maar de gevolgen zijn niet alleen te zien in Nederland. Wereldwijd lijden mensen onder droogte, mislukte oogsten, stijgende voedselprijzen en gedwongen migratie door onleefbare omstandigheden. Tropische gebieden worden vaker getroffen door extreme orkanen en overstromingen. Koraalriffen sterven af door de opwarming en verzuring van zeewater. Al deze veranderingen hangen met elkaar samen en raken uiteindelijk iedereen, ook mensen die ver weg wonen van de meest getroffen gebieden.
Wat er wordt gedaan om verdere opwarming te beperken
In 2015 sloten bijna alle landen ter wereld het Klimaatakkoord van Parijs. Daarin spraken ze af om de opwarming te beperken tot maximaal 2 graden Celsius ten opzichte van het niveau van voor de industrialisatie, en bij voorkeur tot 1,5 graad. Om dat te halen moeten de uitstoot van broeikasgassen drastisch omlaag. Landen werken aan meer gebruik van zonne-energie en windenergie, betere isolatie van gebouwen, elektrisch rijden en duurzamere landbouw. In Nederland is er een nationaal klimaatplan dat stap voor stap moet leiden tot minder uitstoot. Ook particulieren spelen een rol: zuiniger omgaan met energie, minder vlees eten en minder vliegen zijn voorbeelden van keuzes die mensen kunnen maken. Wetenschappers benadrukken dat het nog steeds mogelijk is de ergste gevolgen te voorkomen, maar dan moeten de inspanningen wereldwijd snel worden opgevoerd. Elke tiende graad minder opwarming telt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen klimaatverandering en opwarming van de aarde?
Klimaatverandering is de bredere term voor alle veranderingen in het klimaatsysteem van de aarde, zoals veranderingen in neerslag, wind en zeespiegelstijging. Opwarming van de aarde verwijst specifiek naar de stijging van de gemiddelde temperatuur. Opwarming is één van de oorzaken van de bredere klimaatverandering.
Met hoeveel graden is het al warmer geworden in Nederland?
In Nederland is de gemiddelde temperatuur in de afgelopen honderd jaar met ongeveer 2 graden Celsius gestegen. Dat is meer dan het wereldwijde gemiddelde van iets meer dan 1 graad. Dit is te zien in langere periodes van droogte, warmere zomers en mildere winters.
Kan één land echt iets veranderen aan het wereldwijde klimaat?
Één land alleen kan de wereldwijde opwarming niet stoppen. Toch telt de bijdrage van ieder land mee. Nederland staat wereldwijd in de top van landen met een hoge uitstoot per inwoner. Maatregelen die hier worden genomen, dragen bij aan het totaal en kunnen andere landen inspireren om ook stappen te zetten.
Waarom stijgt de zeespiegel sneller dan vroeger?
De zeespiegel stijgt sneller omdat de temperatuur op aarde stijgt. Daardoor smelten ijskappen in Groenland en Antarctica sneller dan ze aangroeien. Bovendien zet warm water meer uit dan koud water. Deze twee processen samen zorgen voor een steeds snellere stijging van de zeespiegel wereldwijd.